Η Θρυπτή είναι η πέμπτη μεγάλη οροσειρά της Κρήτης (μετά τα Λευκά Όρη, τον Ψηλορείτη, τη Δίκτη και τα Αστερούσια), με υψηλότερη κορυφή τον Αφέντη Σταυρωμένο (1476μ.). Τα όρη της Θρυπτής, τ’ Αόρη, όπως λέγονται από τους κατοίκους της περιοχής μας, αποτελούν την φυσική συνέχεια της Δίκτης.

Στους πρόποδες της η Θρυπτή φιλοξενεί ένα από τα αγριότερα φαράγγια της Ελλάδας, το Φαράγγι του Χα.

Το φαράγγι του Χα στις παρυφές της Θρυπτής
 «Οι πέρδικες του Χα είναι γεροντοκόρες
Γιατί δε τσι επιάνουνε των τουφεκιών οι μπόρες»

Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του ανάγλυφου της περιοχής είναι το φαράγγι του Χα. Η ονομασία προέρχεται ετυμολογικά από το ρήμα «χάσκω» που σημαίνει σχηματίζω χάσμα, άνοιγμα.

Πρόκειται για ένα παρθένο βιότοπο, ανέγγιχτο από τον άνθρωπο, μιας και η διαμόρφωσή του απαγορεύει στον οποιοδήποτε να το γνωρίσει καλά.  Δεν είναι λίγοι αυτοί που προσπάθησαν να προχωρήσουν στο εσωτερικό του και κινδύνευσαν ή έχασαν τη ζωή τους.

 Η είσοδος του είναι 3μέτρα στενή ενώ προς τα πάνω το άνοιγμα είναι φαρδύτερο. Το πλάτος του σε πολλά σημεία στο εσωτερικό του είναι 30εκατοστά, ενώ σε άλλα δε ξεπερνά τα 3μέτρα. Δεξιά και αριστερά υψώνονται οι τεράστιοι τοίχοι του ύψους 200μ. που στο βάθος φτάνουν και τα 400μ. Το μήκος του είναι ένα χιλιόμετρο.

Στο εσωτερικό του υπάρχουν πολλές λίμνες που σχηματίζονται από τα νερά των  πηγών που πέφτουν από ψηλά δημιουργώντας καταρράκτες.  

 
Το χειμώνα σχηματίζονται μικροί καταρράκτες.

Πλησιάζοντας  τη χαράδρα ο επισκέπτης κυριεύεται από δέος καθώς οι γκρίζοι βράχοι υψώνονται μεγαλόπρεπα σκιάζοντας τη μικρή πεδιάδα που απλώνεται μπροστά τους. Τις απογευματινές μάλιστα ώρες  μπορεί κανείς να θαυμάσει τα κοπάδια πουλιών που μαζεύονται στις φωλιές τους πάνω στους άγριους βράχους. Στη βόρεια μεριά του ανοίγματος  πυκνές συστάδες κέδρων σκαρφαλώνουν προς τη κορυφή ενώ το έδαφος φαίνεται αμμώδες. Όλη η περιοχή  κοντά στο φαράγγι αποτελεί σημαντικό βιότοπο, με πλούσια χλωρίδα, καθώς επίσης και υδροβιότοπο λόγω των λιμνών όπου πολλά μεταναστευτικά πουλιά σταθμεύουν ή καλύπτουν τις ανάγκες τους τα θηλαστικά για νερό και τροφή.

Η δεύτερη «λίμνη» στο Χα

Κοντά στο Χα υπάρχουν πετρόχτιστοι νερόμυλοι που λειτουργούσαν με το νερό που έβγαινε από το φαράγγι, το οποίο συγκεντρωνόταν πρώτα σε στέρνες . Τώρα οι μύλοι αυτοί δεν λειτουργούν και είναι ερειπωμένοι, μνημεία μιας άλλης εποχής.

Οι νερόμυλοι κοντά στην είσοδο του Χα.
 «Το μυστικό του Αοργιού στο Χα είναι κρυμμένο
Κανένας δεν το έμαθε του Χα το πεπρωμένο»

ΠΑΡΑΔΟΣΗ

Μια ενδιαφέρουσα παράδοση συνδέει την ονομασία του Χα με την ονομασία του χωριού «Γρας», τον σημερινό οικισμό Άγιο Στέφανο. Υπήρχε λένε στον Άγιο Στέφανο ένα κάστρο που οι Σαρακηνοί προσπάθησαν να καταλάβουν. Μια γριά που περιφερόταν έξω από το κάστρο πολέμησε γενναία τους Σαρακηνούς με το σπαθί της, ώσπου εξαντλήθηκε. Την συνέλαβαν και την ρώτησαν που είναι η μυστική είσοδος για να κυριεύσουν το κάστρο. Η γριά τους οδήγησε σε μια υπόγεια σπηλιά και τους έδειξε τη θεοσκότεινη είσοδο. Οι Σαρακηνοί διέταξαν τη γριά να κατέβει πρώτη.   Πιάνοντας τις πέτρες με τα δύο τις χέρια, κρεμάστηκε στο κενό και βήμα άρχισε να κατεβαίνει. Γλιστρούσε μα προσπαθούσε να κατέβει όσο το δυνατόν πιο κάτω. Την ακολούθησαν οι Σαρακηνοί. Όταν κατέβηκαν όλοι η γριά φώναξε, «Ξαναβγείτε εδά»! Ο τελευταίος ακούγοντας το μουγκρητό άφησε το βράχο και κατρακύλησε στο κενό παρασέρνοντας και όλους τους άλλους. Παρέσυρε και τη γριά η οποία άρχισε να γελά καθώς έβλεπε τον σκοπό της να εκπληρώνεται. Η τρύπα όμως δεν είχε πάτο και συγκοινωνούσε με μία άλλη που υπάρχει μέσα στη χαράδρα του Χα. Έτσι η άνθρωποι της περιοχής άκουσαν το «Χα, χα, χα» της γριάς να βγαίνει μέσα από το φαράγγι. Από τότε το φαράγγι πήρε το όνομα Χα.

Μία άλλη παράδοση ερμηνεύει διαφορετικά την ιστορία της χαράδρας. Ένας βοσκός οδηγούσε ένα ζευγάρι βόδια από την Παχειά Άμμο στο αλώνι του. Την ώρα που περνούσαν τα βόδια μπροστά από το στόμα του φαραγγιού κουράστηκαν κ έκατσαν κατά γης. Ο βοσκός τότε άρχιζε να φωνάζει Χα…. Χα… ώστε να κάνει τα ζώα να σηκωθούν. Η φωνή του αντιλάλησε στο χάος του φαραγγιού, το «χα» ακούστηκε από χιλιάδες στόματα και οι κάτοικοι της περιοχής από τότε ονόμασαν το φαράγγι «Χα».

 Υπάρχουν όμως και θρύλοι για τον θησαυρό που λένε ότι κρύβει στο εσωτερικό του.

Ένας από αυτούς λέει πως στα έγκατα του χάους, στη καρδιά του Χα, είναι θαμμένο ένα άρμα χρυσό, που το σέρνουν αλόγατα χρυσά. Και είναι χρυσά τα σκοινιά του, διαμαντένια τα πλουμίδια του. Λαμπιρίζουν τόσο στον ήλιο που θα θαμπωθεί η Κρήτη όταν κάποιος τολμηρός Κρητικός βρει το χρυσό άρμα. Για να πάει κανείς ως εκεί που βρίσκεται πρέπει να δεθεί με σκοινιά και να γλιστρήσει στο βράχο και να δει το Χάρο με τα μάτια του.

ΙΣΤΟΡΙΑ

Ο χώρος όπου οριοθετείται δυτικά η Θρυπτή παρουσιάζει ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό. Αναφερόμαστε στον ισθμό Ιεράπετρας- Παχείας Άμμου που είναι το στενότερο πέρασμα του νησιού, μήκους μόλις 12χιλιομέτρων. Έτσι κατά το παρελθόν που η θαλασσοπλοΐα ήταν δύσκολο εγχείρημα, οι ναυτικοί, ούτος ώστε να αποφύγουν το περίπλους της Κρήτης, διαβίβαζαν τα εμπορεύματα τους από το Λιβυκό πέλαγος στο Κρητικό σε αυτό το σημείο και έτσι μπορούσαν να προωθήσουν τα προϊόντα τους από εκεί προς την κεντρική ή την ανατολική Κρήτη. Αυτή η εμπορική κίνηση, καθώς και η δυνατότητα για γεωργική και κτηνοτροφική εκμετάλλευση, αποτέλεσαν τους λόγους που οι πρόποδες αλλά και οι ορεινότερες θέσεις της Θρυπτής είχαν κατοικηθεί από αρχαιοτάτων χρόνων. Απόδειξη της ανάπτυξης της περιοχής αποτελεί η εύρεση στο Κάτω Χωριό ενός πήλινου ειδωλίου καθιστής γυναίκας, που ανήκει στα νεολιθικά χρόνια (6000- 2600 π.Χ.).

Πέραν όμως του δυτικού μέρους της Θρυπτής, που αποτελούσε πόλο έλξης για την ίδρυση οικισμών, ο ορεινός όγκος ανατολικά του δεν έμεινε αναξιοποίητος. Όπως αποδεικνύουν τα δυο ιερά κορυφής που έφεραν στο φως οι ανασκαφές, το βουνό χρησιμοποιήθηκε ως χώρος λατρείας.

 Στα νεώτερα και δύσκολα χρόνια της Ελληνικής ιστορίας η Θρυπτή ήταν χώρος δράσης και ανάπτυξης επαναστατικών ομάδων. Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας φιλοξενούσε και προστάτευε τους ανυπότακτους αγωνιστές της περιοχής που δεν μπορούσαν να βλέπουν τους Τούρκους να βασανίζουν τους Χριστιανούς. Επίσης στις προσπάθειες των Κρητικών να απελευθερώσουν τις ανατολικές περιοχές η Θρυπτή ήταν πρόσφορο πέρασμα των επαναστατών για να εισβάλλουν στην επαρχία της Σητείας.

ΧΛΩΡΙΔΑ

Στη περιοχή της Θρυπτής λόγω των αρίστων κλιματολογικών συνθηκών η βλάστηση είναι πλούσια με πολλά είδη δέντρων (τραχεία πεύκη, χαρουπιές, αγριαχλαδιές, αγριοαμυγδαλιές, πλάτανος, πικροδάφνη κτλ), θάμνων (ασπάλαθος, αχινοπόδια, σφάκες, σκίνοι, ασφέρδουκλας κτλ) καθώς και με μεγάλη ποικιλία αρωματικών φυτών (θυμάρι, φασκομηλιά, καλοκυμιθιά, λεβάντα, αγριορίγανη, δεντρολίβανο, κτλ). Επίσης συναντάμε πλήθος αγριολούλουδων, όπως οι αγριονεραγκόυλες, αγριομαργαρίτες, αλλά και σαρκοφάγα φυτά που τρέφονται με έντομα.

Τέλος συναντάμε αρκετά ενδημικά φυτά της Κρήτης, δηλαδή είδη φυτών που δεν συναντώνται σε άλλες περιοχές τις Ελλάδας, όπως το αρχοντόξυλο, την άσπρη ανεμόνα, την κρητική λαδανιά, το λευκό κρητικό κυκλάμινο.

ΠΑΝΙΔΑ

Στη περιοχή της Θρυπτής υπάρχει μεγάλη ποικιλία πτηνών θηλαστικών αλλά και εντόμων και ερπετών. Αξίζει να αναφέρουμε μερικά είδη όπως τον κρητικό λαγό, του κουνάβι της Κρήτης, γνωστό ως ζουρίδα. Συναντάται επίσης και η κρητική νυφίτσα, ο κρητικός ασβός, ο ακανθωτός ποντικός  καθώς και πολλοί σκαντζόχοιροι αλλά και νυχτερίδες.

Η Θρυπτή θεωρείται επίσης σημαντική για τα αρπακτικά της μεταξύ των οποίων είναι ο Γυπαετός, το όρνιο και ο Χρυσαετός, των οποίων ιδανικός βιότοπος είναι η χαράδρα του Χα.

Από πτηνά συναντάμε επίσης τα αγριοπερίστερα, βραχοκιρκινέζα, φάσσες, κότσυφες, κόκκινα αηδόνια.

Μερικά από τα ερπετά που συναντάμε είναι το λιακόνι, η δενδρογαλιά, το νερόφιδο.

ο Χρυσαετός

ΟΙΚΙΣΜΟΣ

Σε υψόμετρο 860μ. βρίσκεται ο οικισμός της Θρυπτής, ο οποίος ανήκει στην κοινότητα του Κάτω Χωριού. Ο δρόμος που πάει για την Θρυπτή ξεκινάει από το Πάνω Χωριό. Η διαδρομή είναι μαγευτική. Η αγριότητα του κρητικού τοπίου σε καθηλώνει. Γυρνώντας το βλέμμα προς τα πίσω αντικρίζουμε τις δυο θάλασσες, το Λιβυκό πέλαγος, το Κρητικό και τη μεταξύ τους πεδιάδα. Δεξιά μας οι βράχοι και τα πεύκα. Αριστερά το φαράγγι του Χα. Το τοπίο εναλλάσσεται συνέχεια, αλλού τραχύ, απότομο, γυμνό και αλλού δασωμένο, πιο ομαλό και ήπιο.

Το χωριό είναι χτισμένο πάνω σε λοφίσκους γύρω από πεδιάδα.  Δεν πρόκειται για συμπαγή οικισμό, αλλά διασκορπισμένες γειτονιές που η μία βλέπει την άλλη, γιατί είναι χτισμένες πάνω σε μικρούς λόφους. Τα παλιά σπίτια, οι μαγατζέδες, όπως λέγονται, είναι αρμονικά δεμένα με το φυσικό περιβάλλον. Είναι λιτά με ελάχιστα ανοίγματα. Τα υλικά τους, πέτρα ξύλο και χώμα.

Οι μαγατζέδες

''Ευχαριστούμε την ομάδα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης του 1ου Λυκείου Ιεράπετρας του έτους 1995- 1996"

Φωτογραφικό Υλικό από το skondinakis.blogspot.com